Foto beter slapen

Nooit meer snurken door beter te ademen

“Breath is the link between mind and body.” (Dan Brule)

Sinds een jaar of vier heb ik last van chronische hyperventilatie en ondertussen heb ik al alles gelezen over de juiste in-en uitademing, de juiste balans tussen zuurstof en koolstofdioxide, de Buteyko-methode, pranayama en noem maar op. Er is dus weinig dat ik nog niet wist over ademenen… tot ik het boek van James Nestor las.

In ‘Het nieuwe ademen’ legt James Nestor uit wat ademen precies betekent voor je lichaam en blijkbaar is dat nog veel essentiëler dan ik dacht. Zo wisten indianen al dat door je mond ademen je lichaam van alle kracht berooft. Kinderen werden er getraind om door hun neus te ademen de hele dag door en elke dag weer. Nestor legt tot in detail uit hoe mondademhaling en slaapapneu niet enkel chronische slaapproblemen, maar ook diabetes, hoge bloeddruk, kanker en nog veel meer problemen veroorzaken. Hij gaat ook op zoek naar oude beschavingen, waar mensen een perfect gaaf gebit hadden en toont aan dat scheve tanden, neusverstoppingen en sinusitus een euvel van de moderne tijd zijn. Wist je overigens dat de neus zwellichaampjes heeft en regelmatig een erectie heeft?

Nestor vertelt dat we niet enkel een cultuur van ‘overeters’ maar ook een cultuur van ‘overademers’ hebben gecreëerd. De sleutel tot optimaal ademen is minder ademen. Zo testte de samaroei in Japan een soldaat door een veer onder zijn neusgaten te houden terwijl hij in- en uitademde. Als de veer bewoog, werd hij weggestuurd. Gelukkig geeft Nestor in zijn boek tal van oefeningen om beter te leren ademen.

Maar een verrassend inzicht was wat Nestor vertelt over snurken. Want ik ben helaas ook een snurker sinds een aantal jaren. Uit een slaaponderzoek bleek dat ik net niet genoeg snurkte om in aanmerking te komen voor een terugbetaald hulpstuk.  Groot was dan ook mijn verbazing om in het boek een simpele antisnurktip te ontdekken. Want als er al speciale toestellen worden gemaakt om het probleem te verhelpen, kan een simpel huis tuin en keuken trukje toch niet volstaan? Maar kijk, vandaag was mijn snurkscore op de app nog 3 punten, waar ik vroeger gemakkelijk meer dan 90 haalde. De truk bestaat er gewoonweg uit om je mond af te plakken zodat je wel door je neus moet ademen. In het begin lukte me dat maar 10 minuten, voor ik naar lucht happend het plakkertje – dat als een Hitlersnorretje over mijn mond zat – eraf te trekken. Maar na een tijdje lukte het me enkele uren en deze nacht wel zes uur aan een stuk. En zie… mijn surkscore is nu nog maar 3, terwijl ik vroeger gemakkelijk meer dan 90 haalde…

Leestip: James Nestor, Het nieuwe ademen, De weg naar een betere en sterkere ademhaling, Harper-Collins, 2020.

foto relaxen

Je verslavingen als wegwijzer

“Verslaving is een vriendschap zonder vriend” (Connie Palmen)

Ben jij ook verslaafd aan je kopje koffie of je sigaretje? Of  kan je je werk niet achter je laten, kan je niet zonder je dagelijkse portie Netflix? We zijn allemaal wel aan iets verslaafd.

Gabor Maté defniëert verslaving als elk gedrag dat je een gevoel van opluchting geeft, waar je naar verlangt maar wat je op lange termijn schade toebrengt en dat je ondanks de negatieve gevolgen niet kan stoppen.

Wie verslaafd is, herkent zich ook wel in de schuld- en schaamtegevoelens die gepaard gaan met mislukte pogingen om ermee te stoppen. Maar wat als je beseft dat een verslaving eigenlijk niets meer is dan copinggedrag? Je doet het om jezelf ergens mee te helpen en dat is helemaal niet negatief. Je kan een glaasje drinken omdat het je een gevoel van veiligheid geeft of je wordt er rustiger door, het vermindert je stress.

In plaats van jezelf verwijten te maken, kan je dus onderzoeken wat je precies nodig hebt, zonder over jezelf te oordelen. En zo kan je eens kijken of er andere manieren zijn om jezelf rust te geven of stress te verminderen. Volgens Maté Gabor heeft het vaak te maken met een tekort in je kindertijd waardoor je van jezelf bent afgesplitst. Je hebt dan geen contact meer met je echte zelf. Zo kan je via je verslavingen ook meer inzicht krijgen in je authentieke zelf en wat je nodig hebt. 

Als geneesheer heeft Gabor Maté in zijn praktijk ontdekt hoe lichaam en geest samenhangen en hoe hij met de juiste vragen zijn patiënten beter kon helpen, dan met medicijnen.  Hij gebruikt de methode ‘Compassionate Inquiry’ om de onbewuste mechanismen achter verslavingen en de trauma’s uit je kindertijd te ontdekken. In zijn boeken beschrijft hij hoe chronische ziekten, verslavingen en ADHD ontstaan en hoe je ermee om kan gaan.  

Leestips:

Over verslavingen: Maté Gabor, In the Realm of hungry ghosts, Close encounters with addiction,  Ebury Publishing, 2018.

Over chronische ziekten en het verband tussen lichaam en geest: Maté Gabor, Wanneer het lichaam nee zegt, Ankhermes, 2020.

Over ADHD: Maté Gabor, Het verstrooide brein, Ankhermes, 2021.

Ontdek jezelf via ‘journaling’

“I write to discover what I know” (Flannery O’Connor)

Soms zie je door de bomen het bos niet meer. Je gevoelens zijn in de war, je denken schiet alle kanten op en je blijft piekeren en in cirkels draaien. Dan is ‘journaling’ wel een goede methode om wat ademruimte en inzicht te krijgen in jezelf. Veerle Dobbelaere legt uit hoe dat werkt.

  • Je neemt een boekje om in te schrijven en zet je stopwatch op 5 tot 10 minuten.
  • Je beslist over een beginzin of een bepaald onderwerp (bijvoorbeeld: ik wil later… of: mijn relatie…)  en dan begin je gewoon verder te schrijven zonder na te denken
  • Als je niets weet, schrijf je gewoonweg op ‘ik weet niets’
  • Blijf schrijven tot de tijd voorbij is.

Deze oefening wordt ook aangeraden aan schrijvers en heet dan ‘intuïtief schrijven’ of ‘freewriting’. Het helpt je op gang geraken en op ideeën komen. Maar het is dus ook goed om ruimte te scheppen en op adem te komen. En misschien kom je wel meer over jezelf te weten dan je vooraf besefte?

Leestip: Dobbelaere Veerle, Ademruimte, Hoe anders ademen je leven kan verbeteren, Van Halewyck, 2019.  Of ook: ‘Ademruimte Academie

Verken jouw Johari-venster

People who have had little self-reflection live life in a huge reality blind-spot.

(Bryant McGill)

De term “Johari-venster” komt van de twee mensen die het uitvonden: Joseph Luft en Harry Ingham creëerden het model in 1955 om communicatieprocessen te verhelderen. Misschien helpt het jou ook wel…

Het venster bestaat uit vier kwadranten:

Open ruimte: gekend bij iedereen

Dit is het kwadrant van de open communciatie waarin alles open en transparant is zowel voor jezelf als voor anderen.  

Verborgen zone: gekend bij jezelf maar niet bij anderen

Dit is jouw privé domein: de zaken die je verborgen wil houden omdat je je ervoor schaamt of omdat het geheimen zijn of omdat je er gewoonweg voor kiest om het niet te delen.

Blinde vlek: gekend bij anderen maar niet bij jezelf

In dit kwadrant zitten zaken waar je je zelf niet van bewust bent, zoals je lichaamstaal of gedrag.   Bijvoorbeeld dat je je wenkbrouwen fronst of dat je een stopwoord gebruikt en hoe dat bij anderen overkomt.

Zwarte gat: niet bekend bij jezelf en ook niet bij anderen

In dit kwadrant bevinden zich de zaken die je misschien verdrongen hebt, zoals trauma’s. Ze kunnen wel een impact hebben op de communicatie.

Hoe kan je dit venster gebruiken?

Je open, transparante communicatie kan vertekend worden door de andere kwadranten. Misschien wil jij een bepaalde boodschap geven, maar geef je non-verbaal vanuit je blinde vlek een tegenovergesteld signaal. Een positieve boodschap kan door een zure gelaatsuitdrukking totaal verkeerd overkomen en tot misverstanden leiden. Daarom is het belangrijk om eens na te gaan wat er precies in elk kwadrant zit en hoe het je communicatie beïnvloedt.

In het eerste kwadrant is alles open en transparant.  Er zijn weinig of geen communicatieproblemen. What you see is what you get. Hoe veiliger je je voelt in een relatie, hoe groter dit gebied kan worden. Maar besef dat er mensen zijn die je uitnodigen om open en transparant te zijn als manipulatietruc.  Wat ze tonen aan anderen is misschien een masker, zoals bij narcisten die de charmante persoon spelen, en de echte persoon verbergen. Hun open ruimte is eigenlijk heel klein.

Bij het tweede kwadrant is het belangrijk voor ogen te houden dat wat je verborgen houdt, misschien toch wel invloed kan hebben op de communicatie. Misschien heb je privé problemen en houd je die verborgen op je werkplek. Maar daardoor ben je misschien kortaf en nukkig. Het helpt dan om je collega’s te vertellen dat je het privé even moeilijk hebt, zodat ze je gedrag juist kunnen interpreteren.

Om je blinde vlekken beter te leren kennen, kun je feedback vragen aan je omgeving. Welke tics, onhebbelijkheden zien ze? Hoe kom je over op anderen? Misschien ga je luider praten omdat je je onzeker voelt, maar komt dat net heel dominant over. Als je je blinde vlekken zo wat beter kent, kun je er ook iets aan doen zodat je niet meer fout overkomt.

Het vierde kwadrant is het moeilijkste omdat het voor jezelf en anderen verborgen is. Maar het kan wel invloed hebben. Gedraag je je soms op een onverklaarbare manier of ben je boos zonder dat je begrijpt waarom. Je zwarte gat speelt je dan misschien parten.

Schrijven

Hoe de wet van aantrekking voor mij werkte…

“Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts geleefd worden.” (Soren Kierkegaard)

Het boek ‘The secret’ van Rhonda Byrne was een enorme hype en serieus overroepen, dacht ik. Het boek lijkt je wijs te maken dat je enkel je intentie in de wereld moet zetten en je doel visualiseren en dan zal fortuin en geluk je deel worden! Ik was ervan overtuigd dat de verhalen over mensen die plots veel geld verdienen of alles krijgen wat ze willen niet meer waren dan een marketingstunt.

Tot het mij overkwam… Om precies te zijn een maand geleden kreeg ik bericht van Borgerhoff & Lamberigts dat ze graag mijn boek wilden uitgeven. Wie had gedacht dat het zo snel zou gaan?

Pas toen zag ik het proces dat eraan vooraf gegaan was. Alles begon met een NLP-opleiding waarin ik visualiseerde wat mijn levensdoel is. Daarna startte ik samen met een vriendin de weblog ‘vlindereffecten’. Vanuit mijn passie om inzichten uit boeken te delen, kreeg ik de smaak van het schrijven te pakken. Maar het ging pas echt van start toen ik met schrijfcoach Peter Percival in zee ging. Toch lukte alles niet meteen. Terwijl mijn eerste manuscript nog bij een uitgever lag ter evaluatie, begon ik een tweede boek … dit keer enkel voor mijn plezier en vanuit mijn passie. Na 3 maanden wist de uitgever nog steeds niet of ze mijn eerste manuscript ging uitgeven… hield ze me aan ’t lijntje? Ik besloot mijn tweede manuscript naar drie andere uitgevers te sturen. En zie… het wonder geschiedde!

Achteraf gezien kan ik wel ontdekken hoe mijn focus alsmaar verbeterde en alles op één lijn kwam te staan. Misschien is dat wat bedoeld werd met de ‘wet van aantrekking’. Ik snap nu dat ik op een gegeven moment de negatieve denkbeelden (dat het toch nooit zal lukken, dat ik niets te vertellen heb,…) heb losgelaten en gewoon meer en meer ben gaan leven vanuit wat ik graag doe. En dat ik ook over mijn schroom stapte om hulp te vragen van de juiste mensen. Het bracht alles in een stroomversnelling.

Overigens is het ook wel belangrijk om in te zien dat de ‘wet van aantrekking’ altijd werkt, ook als je negatief denkt. Als je denkt dat je nooit iets zal bereiken, saboteer je je eigen pogingen. Ken je ook mensen die het ene ongeluk na het andere opstapelen? Wat was hun focus en waarop was hun aandacht gericht?

Met de wet van aantrekking zet je dus niet een of andere deus ex machinus in gang die je op een magische manier fortuin en geluk brengt. Maar doordat je aandacht en focus beter gericht zijn, zie je meer kansen en vind je gelijkgezinden, die je kunnen helpen.

Hoe heeft de wet van aantrekking al voor jou gewerkt?

Leestip: Romilla Ready, Kate Burton, NLP voor dummy’s, BBNC-uitgevers, 2016 (gratis te downloaden voor kobo-abonnees)

NLP of ‘neuro-linguistisch programmeren’ is een verzameling van communicatietechnieken waarmee je jezelf kan ontwikkelen en je communicatie kan verbeteren.

Foto Veerle Dobbelaere

Meer geluk, rust en veerkracht door te ademen…

“Het enige wat je hoeft te doen om zowel de putten in de weg te zien als de bloemen langs de kant, is elke dag een moment nemen om te ademen” (Veerle Dobbelaere)

Veerle Dobbelaere kennen we als actrice in tal van films en feuilletons, maar wist je ook dat ze als sinds 2009 life- en mental coach is? Als je wel eens te snel door het leven raast of ademruimte nodig hebt, ben je bij haar aan het goede adres.

In haar boek ‘ademruimte’ geeft ze 12 wetenschappelijk onderbouwde methoden om meer ademruimte te creëren. De voordelen zijn groot: meer balans, minder stress, meer focus en veerkracht.  Er zitten ook oefeningen bij om je perspectief te verbeteren of je relatie te versterken. Of je kan ademruimte nemen om jezelf beter te leren kennen. Wat daarbij ook fijn is, is dat ze ook haar persoonlijke ervaringen deelt.

Veel technieken vind je ook in andere boeken, maar ze weet het op een heel heldere manier uit te leggen. Zo wordt meteen duidelijk hoe en waarom het werkt. Over mindfulness bijvoorbeeld:

“Ik vergelijk het met ‘aan de kant van de weg gaan zitten.’ Neem een denkbeeldige stoel en ga zitten. Je zit aan de rand van de weg, een landelijk weggetje waar fietsers voorbijrijden. Soms zijn het er veel en komen ze in grote groepen, soms is het rustiger en rijdt er een enkeling langs. Sommigen blijven voor je staan en stappen even af om water te drinken, zich in te smeren met zonnecrème of een ander ongemak te verhelpen. Die fietsers zijn jouw gedachten. Door jezelf aan de kant van de weg te zetten, vereenzelvig je je niet met je gedachten maar leer je ernaar te kijken. En dat schept ruimte die je soms nodig hebt om je bewust te zijn van wat je allemaal denkt, om te kunnen kiezen welke gedachte je werkelijk vooruithelpt.”

Je kan bij het boek ook een aantal audiofragmenten gebruiken om je door de aangename stem van Veerle te laten begeleiden.  

En nu ons welzijn zo onder druk staat, heeft Veerle ook een heel nieuw online programma uitgewerkt ‘Ademruimte Academie’. Je kan er zelfs een ‘in 7 stappen meer geluk en minder onrust’- pakket kopen om cadeau te doen aan je vrienden of collega’s.

Leestip: Dobbelaere Veerle, Ademruimte, Hoe anders ademen je leven kan verbeteren, Van Halewyck, 2019.

Veerles website: ‘Ademruimte Academie’

Waarom we slapen

Waarom we slapen…

“Slapen is geen geringe kunst: je moet er de hele dag voor wakker blijven.” (Friedrich Nietzsche)

Het ‘schone slaapster syndroom’ bestaat echt. Het is is ook gekend als het Kleine Levin Syndroom, een neurologische aandoening waardoor je extreem moe bent en soms wel 20 uur na elkaar kan slapen. Gelukkig hebben maar heel weinig mensen hier last van.

Maar ook zonder aandoening brengen we ongeveer één derde van ons leven slapend door. Matthew Walker is een neuroloog die al meer dan 20 jaar slaap bestudeert. Volgens hem zijn de gevolgen van slaaptekort gigantisch:

  • Als je te weinig slaapt, ben je minder aantrekkelijk.  Men spreekt niet voor niets over een ‘schoonheidsslaap’.
  • Je capaciteit om te leren en nieuwe informatie op te nemen daalt. Volgens Mathew Walker is slaapdeprivatie zelfs een determinerende factor bij het ontstaan van Alzheimer. Het is zo dat wanneer we ouder worden, we minder slapen én daardoor ook minder goed kunnen onthouden. Het is dan ook een mythe dat ouderen minder slaap zouden nodig hebben.
  • Je emotionele stabiliteit daalt drastisch bij slaapgebrek.
  • Je seksleven en je capaciteit om kinderen te krijgen lijdt eronder, want slaapgebrek heeft een effect op je sekshormonen. Mannen die slechts 5 tot 6 uur slapen hebben bijvoorbeeld dezelfde hoeveelheid testosteron als mannen met een leeftijd van 10 jaar ouder dan zijzelf. Hetzelfde fenomeen zien we bij vrouwen.
  • Je hart lijdt onder slaapgebrek: op wereldschaal is er een toename van hartaanvallen met maar liefst 24% op het moment dat men overschakelt van winter- naar zomeruur. Maar wanneer we terug een uur slaap winnen – bij invoering van het winteruur – daalt dat aantal terug met 21%.
  • Het aantal verkeersongevallen en zelfmoorden stijgen en zelfs straffen van rechters zijn strenger op de maandagen dat mensen een uur slaap minder hadden na invoering van het zomeruur.

Redenen genoeg dus om te zorgen voor een goede slaap. Tijdens diepe slaap worden al je lichamelijke functies zoals je hart en bloedvatensysteem en je immuunsysteem ge-reset. Tegelijk worden je herinneringen verankerd in je geheugen. In de REM (Rapid Eye Movement)- fase of je droomfase krijgen je herinneringen van de dag bovendien de kans om te associëren met andere herinneringen in je geheugen. Daar zit ook een bron voor creativiteit. Sommige mensen kunnen zelfs ‘lucide’ dromen hebben. Dan droom je en weet je tegelijk dat je aan ’t dromen bent.  Als je daar vaardig genoeg mee bent, kan je je dromen bewust gebruiken om avonturen te beleven, jezelf beter te leren kennen, creatief problemen op te lossen, inspiratie te vinden of jezelf te genezen van allerlei kwalen.

Leestips:

Walker Matthew, Slaap, Nieuwe wetenschappelijke inzichten over slapen en dromen, de Geus, 2018.

Matthew Walker op youtube:

Tuccillo Dylan, Zeizel Jared en Peisel Thomas, Lucide dromen, Zo doe je dat, Lannoo, Tielt, 2013.

Thuiswerken met je collega naast je

“In slaap vallen tijdens een vergadering kan nu gewoon in bed.” (Loesje)

Mis jij ook je collega’s als je thuis werkt? Meetingapps kan je ook gebruiken om op een ander scherm je collega virtueel naast je te zetten. Met wat verbeelding lijkt het alsof je dan samen op kantoor zit.

Hoe wij te werk gaan? We hebben elk onze werk-pc en daarnaast staat een ander toestel met de meetingapp. Op die manier heb je stille aanwezigheid van je collega naast je alsof in één kamer zit.  En zo heb je altijd een supporter naast je als ’t werk even tegenvalt:  ‘Verdorie, mijn programma blijft hangen…’ en ook iemand om je leuke momenten mee te delen: ‘Ik ontvang net een mailtje van de klant dat hij heel tevreden is met ons onderzoek’. Bovendien kan je ook gewoon samen koffie drinken of even pauzeren.

En als één van ons beiden een andere meeting heeft, zetten we ons gezamenlijke linkje op mute. et Het is al voorgekomen, dat ik tijdens zo’n vergadering even advies ging vragen aan de collega naast me.  Met verblufte gezichten als gevolg: ik zat in twee meetings tegelijk… Handig toch!

Ondertussen is ons gezamenlijk plekje zo ingeburgerd dat er zelfs andere collega’s op bezoek komen om iets te vragen over een dossier of gewoon om even te komen buurten.

Voor mij mag thuiswerk nog wel een tijdje doorgaan, maar ik wil toch ook wel eens naar kantoor om ook de andere collega’s te zien in een live teammeeting.   

Denk je snel of traag?

“Sometimes you need to slow down to go fast.” (Jeff Olson)

Psychologen wisten al langer dat we op twee manieren denken, namelijk op een eerder associatieve manier en op een meer berekende, analytische manier.  Maar Daniel Kahneman zette de twee systemen echt op de de kaart. De associatieve denkstijl noemt Kahneman systeem 1 of het snelle denken. Typisch voor deze manier van denken is dat je er eigenlijk niet bij ‘nadenkt’, het gebeurt als het ware intuïtief en snel. Denk bijvoorbeeld aan autorijden of 2 optellen bij 2. Je kan dat soort denken gerust combineren met nog iets anders, bijvoorbeeld met je vriendin praten terwijl je autorijdt. Maar als je pas leerde rijden, gebruikte je systeem 2 waarbij je alles nog moest beredeneren: welke voet je gebruikt voor de gas en de remmen en wanneer je schakelt. En als je 15 wil vermenigvuldigen met 3, zal je ook meer moeten nadenken, dus dan gebruik je ook systeem 2.

Systeem 1 is dus je onbewuste en intuïtieve geest.  Alles werkt op basis van gevoelens, indrukken en ingevingen en routine en daarom is deze manier van denken subjectief. Maar het is wel snel en je moet er weinig moeite voor doen.

Systeem 2 daarentegen is je rationele, denkende brein dat analyseert en afweegt. Je kan het enkel  gebruiken mits je geconcentreerd en aandachtig bent. Daarom is het objectief en je hebt het ook beter onder controle dan systeem 1, maar het werkt wel veel trager.

Zo zal je met systeem 1 vaker fouten maken. Met systeem 1 kies je bijvoorbeeld sneller voor iets dat je al kent gewoonweg omdat het vertrouwd aanvoelt. Maar is dat daarom ook beter? Als je de tijd krijgt om erover na te denken met systeem 2, en alle voors en tegens afweegt, zal je misschien beseffen dat de minder gekende optie beter was. Maar wat als systeem 2 overbelast is omdat je nadenkt over je bugetplan of omdat je chef je aandacht eist voor een dringend probleem? Op dat moment loop je best niet naar de koelkast om een tussendoortje te halen. De kans dat het chocoladetaart wordt (impulsief vanuit systeem 1) is groter dan dat het een gezond stukje fruit wordt. Omdat je systeem 2 al bezet is, kun je de overweging immers niet maken om op je gewicht te letten.

Wist je overigens dat reclamemakers gebruik maken van onze onbewuste associaties uit systeem 1?  Met Kahneman werd duidelijk dat consumenten vaker kiezen op een intuïtieve manier. De consument is niet de ‘rationele beslisser’, zoals de oude economen dachten.  En zo kunnen marketeers gebruik maken van de associatieve netwerken om hun product aan te prijzen…

Leestip: Daniel Kahneman, Ons feilbare denken, Thinking, fast and slow, Amsterdam, 2011.

Het einde van het ‘pleonexia’-tijdperk?

“Wat we moeten doen is een veilige manier vinden om elkaar stevig te omhelzen” (Paul Verhaeghe)

De term ‘pleonexia’ komt van Aritistoteles en verwijst naar ongebreidelde groei.  Het is een soort ziekte, een onvezadigbare wens om altijd meer te verwerven… meer geld, meer bezit, meer macht…  De huidige coronacrisis kan erop wijzen dat ons ongebreideld consumentisme niet meer houdbaar is. Misschien moeten we de raad van Aristoteles terug ter harte nemen. Namelijk dat we het goede leven kunnen vinden door te kiezen voor het ‘juiste midden’.  Zo is ‘goed’  een afweging tussen ‘te veel’ en ‘te weinig’. Moed is het midden tussen lafheid en roekeloosheid. En spaarzaamheid is het midden tussen gierigheid en verkwisting. Door terug te kiezen voor het goede in plaats van altijd meer te willen kunnen we misschien beter uit de crisis komen.

In zijn boek ‘Houd afstand raak me aan’ plaatst Paul Verhaeghe de oorzaak én de gevolgen van de pandemie in een ruimere context. Hij betoogt dat we andere keuzes moeten maken op het vlak van economie, milieu en ten opzichte van elkaar.

Met andere woorden: de wereld staat op zijn kop maar we kunnen er beter uitkomen.

Leestip: Paul Verhaeghe, ‘Houd afstand raak me aan’, De bezige Bij, Amsterdam, 2020.